Historische roman: fictie geworteld in het verleden

De historische roman is een van de meest geliefde literaire genres: verhalen die zich afspelen in een zorgvuldig gereconstrueerd verleden, bevolkt door fictieve personages die soms schouder aan schouder staan met echte historische figuren. Of het nu gaat om de VOC-tijd, de middeleeuwen of de Tweede Wereldoorlog — de historische roman brengt het verleden dichterbij dan een geschiedenisboek ooit kan. Dit overzicht gidst je langs hoogtepunten van het genre, van klassiek tot eigentijds, van Nederlands tot wereldwijd.

Een genre met wortels in de oudheid

De historische roman is geen uitvinding van de negentiende eeuw, ook al wordt die periode vaak als het gouden tijdperk ervan beschouwd. Het genre gaat terug tot de klassieke oudheid. Xenofon schreef met De vorming van Kyros de Grote wat velen beschouwen als de eerste historische roman ter wereld — een werk waarin het leven van de Perzische koning Cyrus de Grote wordt uitgebeeld als een bijna mythisch levensverhaal. Dat dit werk tweeduizend jaar later nog steeds wordt gelezen en vertaald, zegt iets over de duurzaamheid van het genre.

Nederlandse meesters van het genre

Nederland heeft een rijke traditie aan historische romans. Simone van der Vlugt is een van de meest productieve en gewaardeerde vertegenwoordigers van het genre in Nederland. Haar romans zijn doorgaans grondig gedocumenteerd en combineren vaart met historische precisie. In De rode wolf trekt ze de lezer mee naar 55 v. Chr., naar de militaire campagnes van Julius Caesar tegen de Germaanse stammen. In Het schaduwspel verplaatst ze de handeling naar de VOC-periode en volgt ze Eva Ment door het gewelddadige bestuur van Jan Pieterszoon Coen.

De Nederlandse middeleeuwen en vroegmoderne tijd

Voor wie dichter bij de eigen vaderlandse geschiedenis wil blijven, bieden historische romans over de middeleeuwen en de vroegmoderne tijd een rijke omgeving. Het lot van Althilt van Arne Hempenius speelt zich af in het jaar 778, in de Friese handelsgebieden. Het boek is opvallend gedetailleerd in zijn weergave van het dagelijks leven in die vroege periode. Dichter bij de moderne tijd, maar niet minder fascinerend, is De heks van Limbricht van Susan Smit. Dit boek is gebaseerd op de werkelijke rechtszaak van Entgen Luijten, die in 1674 in Limbricht terechtstond wegens hekserij.

Internationale stemmen: Allende, Mantel en anderen

Twee namen zijn onlosmakelijk verbonden met het internationale historische romangenre: Isabel Allende en Hilary Mantel. Allende situeert haar romans vaak in Latijns-Amerika, maar in Mijn naam is Emilia del Valle reist ze naar het San Francisco van 1866, een stad in de greep van de goudkoorts, immigratiegolven en maatschappelijke omwentelingen. Mantel koos voor het Tudor-tijdperk en schreef met haar Cromwell-trilogie een van de meest geprezen historische romancycli van de afgelopen decennia.

Oorlog als historisch decor

Weinig periodes trekken historische romanschrijvers zo aan als de grote conflicten uit de Europese geschiedenis. De Honderdjarige Oorlog, de twee wereldoorlogen, de Burgeroorlog — ze bieden een decor van chaos en keuze dat personages tot het uiterste drijft. Thea Beckman gebruikte de Honderdjarige Oorlog als achtergrond voor meerdere romans. Triomf van de verschroeide aarde speelt zich af in 1356 en volgt Matthis Cuvelier door een Europa in brand. Dichter bij onze tijd staat Narcis van Judith Fanto, dat zich afspeelt in het Wenen van 1916 tot aan de Tweede Wereldoorlog.

Bert Wagendorp en de Amerikaanse geschiedenis

Niet alle Nederlandse auteurs van historische romans beperken zich tot de vaderlandse geschiedenis. Bert Wagendorp is vooral bekend als columnist, maar hij schreef ook een indrukwekkende historische romancyclus. Kalle speelt zich af tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog en is het tweede deel van de memoires van Abel Sikkink. Wagendorp verweeft historische feiten over een van de bloedigste conflicten in de Amerikaanse geschiedenis met een persoonlijk, soms grappig getint verhaal.

Fin de siècle en de opkomst van de moderne wereld

De late negentiende en vroege twintigste eeuw vormen een geliefd decor voor historische romanschrijvers. Het is een periode van omwentelingen: industrialisatie, vrouwenrechten, kolonialisme in zijn nadagen. Arthur Japin verkent dit tijdvak in Wat stilte wil, dat zich afspeelt in de jaren 1880. De opkomst van de vrouwenbeweging en het Palingoproer vormen de historische omlijsting van een verhaal over onuitgesproken verlangen en maatschappelijke verandering. Japin is een meester in het verankeren van persoonlijke emoties in historische context.

Conclusie: een genre dat blijft boeien

De historische roman is een genre dat zich voortdurend vernieuwt. Van De vorming van Kyros de Grote uit de oudheid tot hedendaagse romans over heksenprocessen en koloniale avonturen — het genre bewijst keer op keer dat het verleden onuitputtelijk materiaal biedt. De beste historische romans doen meer dan het reconstrueren van feiten: ze laten voelen hoe het was om in een andere tijd te leven, met andere angsten, andere zekerheden en andere keuzes. Of je nu kiest voor de meeslepende Cromwell-trilogie van Hilary Mantel, de levendige VOC-romans van Simone van der Vlugt, of het gepassioneerde werk van Isabel Allende — de historische roman biedt een venster op de wereld die ons heeft gemaakt.