Empirisch juridisch onderzoek: recht zoals het werkelijk functioneert

Wat doet het recht er eigenlijk toe in het dagelijks leven? En stemt de rechtspraktijk overeen met wat juristen en wetgevers veronderstellen? Empirisch juridisch onderzoek — ook wel aangeduid als Empirical Legal Studies (ELS) — probeert deze vragen te beantwoorden door methoden uit de sociale wetenschappen in te zetten: surveyonderzoek, dossieranalyse, observaties en experimenten. Het is een benadering die de rechtswetenschappen de afgelopen decennia wezenlijk heeft verrijkt, en in Nederland een stevige voet aan de grond heeft gekregen.

Op deze pagina vindt u een overzicht van toonaangevende werken op dit terrein: van methodologische inleidingen tot specifieke empirische studies naar rechterlijk gedrag, strafrechtelijke praktijk en de werking van privaatrechtelijke leerstukken.

Grondslagen: wat is empirisch juridisch onderzoek?

Recht in het echt biedt een brede inleiding in de verschillende benaderingen van empirisch onderzoek naar het recht. De auteurs — onder wie Peter Mascini, Nienke Doornbos en Paulien de Winter — laten zien hoe kwalitatieve en kwantitatieve methoden worden ingezet om de rechtswerkelijkheid in kaart te brengen.

Encyclopedisch overzicht van het vakgebied

Wie een systematisch overzicht zoekt van het Nederlandse ELS-onderzoek, komt uit bij de Nederlandse Encyclopedie Empirical Legal Studies. Dit naslagwerk, samengesteld door onder meer Arno Akkermans en Marijke Malsch, brengt het groeiende onderzoeksveld in kaart en toont hoe recht en empirie elkaar aanvullen.

Rechterlijke veronderstellingen getoetst aan de werkelijkheid

Een terugkerend thema in het empirisch juridisch onderzoek is de vraag of rechters bij hun oordeelsvorming uitgaan van veronderstellingen die kloppen met de maatschappelijke werkelijkheid. Twee boeken die dit thema direct aanpakken zijn Assumpties annoteren en Opvattingen onderzoeken, beide (mede) geschreven door Ivo Giesen.

Experimenten en observaties: recht buiten de tekstboeken

Empirisch juridisch onderzoek beperkt zich niet tot surveys. Ook laboratoriumexperimenten en systematische observatie van rechtszittingen horen tot het methodologisch repertoire. Privaatrecht in het laboratorium laat zien wat experimenteel onderzoek kan opleveren voor het privaatrecht, terwijl De strafzaak achter de strafbeschikking de rechtspraktijk van binnenuit bestudeert via observaties bij alle Nederlandse rechtbanken.

Empirische studies in het privaatrecht en bestuursrecht

Empirisch juridisch onderzoek gedijt goed in de context van proefschriften en grootschalige onderzoeksprojecten. Rechtvaardig redresseren presenteert de resultaten van een enquête onder meer dan duizend Nederlandse respondenten over opvattingen rond juridische remedies. De eigen(aardig)heid van de kantonrechter combineert dossieranalyse van 277 zaken met interviews om de werkwijze van de kantonrechter in kaart te brengen.

Methoden en handboeken

Voor wie aan de slag wil met empirisch juridisch onderzoek, zijn goede methodologische handboeken onontbeerlijk. Legal Research van M. Vols besteedt een volledig hoofdstuk aan empirische methoden en legt de verbinding met de bredere juridische onderzoekspraktijk. Six years of ERI Sector Plan Law Research in Utrecht biedt een concreet inkijkje in hoe een grootschalig empirisch onderzoeksprogramma in de praktijk wordt uitgevoerd.

Conclusie: recht begrijpen door te kijken

Empirisch juridisch onderzoek heeft zich in Nederland ontwikkeld tot een volwassen en invloedrijk onderzoeksveld. De werken op deze pagina laten zien hoe breed het spectrum is: van experimentele studies en surveyonderzoek tot observaties in de rechtszaal en dossieranalyses. Wat ze gemeen hebben, is de overtuiging dat rechtswetenschappelijke vragen niet alleen vanachter het bureau kunnen worden beantwoord. Wie wil weten hoe het recht werkt, moet kijken — systematisch, methodisch en met oog voor de complexiteit van de rechtswerkelijkheid.

Of u nu rechtenstudent bent, onderzoeker, rechter of beleidsmaker: de boeken en studies op deze pagina bieden een solide basis voor een empirisch gefundeerde kijk op het recht.