Sinds een aantal jaren ben ik me veel bewuster gaan bezighouden met kunst, zowel persoonlijk als in mijn werk als ICT-docent. Een belangrijk boek dat mij hierbij heeft geholpen is Your Brain on Art – How the Arts Transform Us van Susan Magsamen en Ivy Ross. De auteurs putten uit modern onderzoek naar de werking van onze hersenen. Daarnaast verwijzen ze naar studies die laten zien hoe kunstenaars de gezondheidszorg transformeren en hoe steeds meer bedrijven onderkennen dat het gebruik van kunst - en vooral het actief beoefenen ervan door medewerkers - helpt om innovatiever te worden.
Esthetische mindset
De ambitie van de auteurs is om een esthetische mindset te ontwikkelen en te oefenen: bewust zijn van kunst en esthetiek om je heen en deze onderdeel maken van je dagelijks leven. Kunst omvat daarbij het volledige palet aan vormen van actief en passief gebruik: van dansen, muziek luisteren of maken, tekenen en beeldhouwen tot bewegen in de breedste zin van het woord.
Een uitgebreid eerste hoofdstuk laat zien hoe ons brein werkt en welke tientallen receptoren ons brein en lichaam beïnvloeden. We kennen allemaal zintuigen als geur, zicht, geluid, tastzin en evenwicht, maar er zijn veel meer signalen die door ons brein worden opgevangen en verwerkt.
Kunst kan op veel manieren invloed uitoefenen op je brein en helpt daarmee bijvoorbeeld de fysieke toestand van je lichaam te veranderen. Het ondersteunt oriëntatie, cognitie en het ontwikkelen van een gevoel van verbondenheid. Denk bijvoorbeeld aan het effect dat goede muziek en dans op een festival kunnen hebben.
Kunst als medicijn en leermiddel
In de volgende hoofdstukken laten de auteurs zien hoe kunst gebruikt kan worden als medicijn, als hulpmiddel om te leren en als middel om te floreren.
Veel onderzoek wordt aangehaald om te laten zien op welke gebieden kunst, als onderdeel van therapie, kan helpen bij bijvoorbeeld traumaverwerking of pijnbestrijding. Kunstvormen kunnen ook worden ingezet om het mentale evenwicht te herstellen.
Het beoefenen van kunstvormen is niet alleen belangrijk om ergens beter in te worden, maar ook essentieel om doorzettingsvermogen veilig te trainen. Leren draait immers om het creëren van iets nieuws: een element dat terugkomt in alle kunstvormen, of je nu een tekst schrijft, een lied zingt of een houtskooltekening maakt. Het traint nieuwsgierigheid, het openstaan voor experimenten, verwondering en creativiteit.
Al deze elementen zijn onderzocht door Martin Seligman en uitgewerkt in zijn boek Flourish. Seligman is een van de belangrijkste onderzoekers op het gebied van de positieve psychologie. Kunst maken of beleven - in welke vorm dan ook - is een van de krachtigste manieren om deze kwaliteiten te ontwikkelen. Bovendien zijn wij het enige wezen op aarde dat op deze manier kunst creëert en beleeft. Het leidt tot creativiteit, inspiratie en innovatie: eigenschappen die niet alleen individuen, maar ook organisaties hard nodig hebben.
Door kunst te maken groeien ons gevoel van geluk en welzijn - mede dankzij de stoffen die daarbij in onze hersenen vrijkomen. Daarnaast ontwikkelen we vertrouwen en karakter.
Kunst staat niet op zichzelf
Kunst staat zelden op zichzelf. Twee voorbeelden illustreren dat. De renaissance wordt vaak gezien als het tijdperk tussen 1300 en 1500 waarin schilder- en beeldhouwkunst tot grote bloei kwamen. We kennen de grote namen, zoals Leonardo da Vinci, die als visuele verhalenvertellers hun tijd vormgaven.
Maar in dezelfde steden waar deze kunstenaars werkten en grote geesten samenkwamen, ontwikkelden zich ook ons economische stelsel, nieuwe wetenschappelijke inzichten en universiteiten. Oude bronnen brachten kennis van wiskunde en natuurkunde opnieuw aan het licht, terwijl de boekdrukkunst hielp om kennis snel te verspreiden. De basis van de westerse wetenschap zoals wij die kennen, werd in die periode gelegd. (Lees bijvoorbeeld De geniale stad – Waarom Florence zoveel genieën voortbracht in haar gouden vijftiende eeuw van Koen de Vos.) Dichter bij huis gold hetzelfde voor Amsterdam in de zeventiende eeuw: niet alleen een handels- en kunstcentrum, maar ook een belangrijk wetenschappelijk centrum.
Inspiratietuin
Een tweede voorbeeld komt uit mijn werkstad Zwolle. Eind mei werd daar een onderzoeks- en kunstwerk geopend: de Inspiratietuin op de Makersfabriek. Dit gebeurde in het kader van de start van het project Wijk van Morgen. Op dit terrein wordt nagedacht over nieuwe vormen van werken en onderzoeken.
De Inspiratietuin bevindt zich op een onderzoeksplek waar bodemvervuiling uit de tijd van de voormalige Philipsfabriek wordt onderzocht. De tuin is ontworpen door kunstenaar Dennie Boxem, geïnspireerd op de ontwerpen en tuinen van Gaudí in Barcelona. Voor de aanleg is gebruikgemaakt van circulaire bouwmaterialen, afgekeurde geglazuurde tegels, stenen uit het project NK Tegelwippen en andere hergebruikte materialen. Maar bovenal is de tuin het resultaat van de creativiteit en verbeeldingskracht van de kunstenaar.
De ecologische invulling van de tuin, gericht op verbetering van luchtkwaliteit en biodiversiteit, is verzorgd door Naturalis Biodiversity Center. Hier staat kunst in dienst van onderzoek en van de kwaliteit van leven voor mens en dier. En dat is uiteindelijk gezond voor lichaam én geest.
Over Bertrand Weegenaar
Bertrand Weegenaar is als hogeschooldocent HBO-ICT werkzaam op Windesheim. Zijn voorliefde ligt bij de onderwerpen strategie, marketing, geschiedenis; biografieën en internet; e-business.